അധികാരത്തിന്റെ അബോധവും വിപണിയുടെ ലഹരിയും: ഒരു സാംസ്കാരിക-രാഷ്ട്രീയ വിശകലനം
കേരളത്തിന്റെ 2026-ലെ പുതുക്കിയ ബജറ്റും അതിനെത്തുടർന്നുണ്ടായ മദ്യനയ വിവാദങ്ങളും കേവലമൊരു സാമ്പത്തിക ക്രമീകരണത്തിന്റെ പ്രശ്നമല്ല. മറിച്ച്, ഒരു സമൂഹത്തെ എങ്ങനെ ചിന്താശൂന്യമായ ഒരു ഉപഭോക്തൃക്കൂട്ടമായി നിലനിർത്താം എന്നതിന്റെ ഭരണകൂട-മനഃശാസ്ത്രപരമായ തന്ത്രം കൂടിയാണ്
വിൽക്കുകയോ പണയപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്യാത്തതായി മനുഷ്യജീവിതത്തിൽ എന്താണ് ബാക്കിയുള്ളത് എന്ന ചോദ്യം ആധുനിക മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഭയാനകമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തെയാണ് തുറന്നുകാട്ടുന്നത്. വിപണിക്ക് സ്വന്തമായി ഒരു മുഖമില്ല; അതിന് എക്കാലത്തും ലാഭത്തിന്റെ മുഖംമൂടികൾ മാത്രമാണുള്ളത്. ഭരണകൂടങ്ങൾ തങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പിനായി പൗരന്മാരുടെ ബോധത്തെയും അബോധത്തെയും ഒരേസമയം ചൂഷണം ചെയ്യുന്ന കാഴ്ചയാണ് സമകാലിക രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ദൃശ്യമാകുന്നത്. കേരളത്തിന്റെ 2026-ലെ പുതുക്കിയ ബജറ്റും അതിനെത്തുടർന്നുണ്ടായ മദ്യനയ വിവാദങ്ങളും കേവലമൊരു സാമ്പത്തിക ക്രമീകരണത്തിന്റെ പ്രശ്നമല്ല. മറിച്ച്, ഒരു സമൂഹത്തെ എങ്ങനെ ചിന്താശൂന്യമായ ഒരു ഉപഭോക്തൃക്കൂട്ടമായി നിലനിർത്താം എന്നതിന്റെ ഭരണകൂട-മനഃശാസ്ത്രപരമായ തന്ത്രം കൂടിയാണ്. പുരോഗമന രാഷ്ട്രീയം എന്നത് മനുഷ്യനെ അവന്റെ എല്ലാത്തരം അടിമത്തങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിപ്പിക്കാനുള്ള നിരന്തരമായ പോരാട്ടമാണ്. എന്നാൽ, കക്ഷിരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ അതിർവരമ്പുകൾക്കപ്പുറം നോക്കുമ്പോൾ, വലതുപക്ഷവും ഇടതുപക്ഷവും വിപണിയുടെ യുക്തിക്ക് മുന്നിൽ എങ്ങനെ സമാനമായ ഒത്തുതീർപ്പുകളിൽ എത്തുന്നു എന്ന് ഈ വിവാദങ്ങൾ അടിവരയിടുന്നു.
ചരിത്രത്തോടും രാഷ്ട്രീയത്തോടും സമൂഹത്തോടും പ്രതിബദ്ധതയുള്ള ഒരു പൗരന് ഈ നയങ്ങളെ കേവലം നികുതിയിളവുകളായി മാത്രം കാണാനാകില്ല. മയക്കത്തിന്റെ പുതിയ ഉപാധികൾ ഭരണകൂടം തന്നെ സ്പോൺസർ ചെയ്യുമ്പോൾ, അവിടെ നഷ്ടപ്പെടുന്നത് ഒരു ജനതയുടെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷിയാണ്. വ്യാമോഹങ്ങളിൽ മുക്തരായൊരു തലമുറയെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന മുതലാളിത്തത്തെക്കുറിച്ച് നാം എക്കാലത്തും ഉത്കണ്ഠപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഈ ഉത്കണ്ഠകളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വേണം 2026-ലെ ബജറ്റിലെ വീര്യം കുറഞ്ഞ മദ്യത്തിന്റെ കടന്നുവരവിനെയും അതിന് ചുറ്റും നടക്കുന്ന നാടകീയമായ രാഷ്ട്രീയ പോരാട്ടങ്ങളെയും വിലയിരുത്താൻ.
വിപണിയുടെ ഗണിതശാസ്ത്രവും ബജറ്റിലെ ഒളിപ്പോരുകളും
2026 ജൂണിൽ ധനമന്ത്രി കൂടിയായ മുഖ്യമന്ത്രി വി.ഡി. സതീശൻ നിയമസഭയിൽ അവതരിപ്പിച്ച യുഡിഎഫ് സർക്കാരിന്റെ പുതുക്കിയ ബജറ്റ്, സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികളുടെ നടുവിൽ നിന്നുകൊണ്ടുള്ള ഒരു അതിജീവന ശ്രമമായിരുന്നു. അഞ്ച് ലക്ഷം കോടി രൂപയിലധികം വരുന്ന പൊതുകടവും 49,000 കോടി രൂപയുടെ കുടിശ്ശികയുമുള്ള ഒരു സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ധനസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ധവളപത്രത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ഈ ബജറ്റ് അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്. ആരോഗ്യ-വിദ്യാഭ്യാസ മേഖലകളെ മുൻനിർത്തിക്കൊണ്ട് 'പുതുയുഗ കേരളം' സൃഷ്ടിക്കുമെന്ന വാഗ്ദാനമാണ് മുഖ്യമന്ത്രി മുന്നോട്ടുവെച്ചത്. എന്നാൽ ഈ വാഗ്ദാനങ്ങൾ നടപ്പിലാക്കാൻ ആവശ്യമായ 20,500 കോടി രൂപ കണ്ടെത്തുക എന്നത് ഒരു അത്ഭുതപ്രവൃത്തിയാണെന്ന് അദ്ദേഹം തന്നെ സമ്മതിക്കുകയുണ്ടായി.
ഈ സാമ്പത്തിക ഞെരുക്കത്തിനിടയിലാണ്, സമൂഹത്തിന്റെ ധാർമികതയെയും ആരോഗ്യത്തെയും നേരിട്ട് ബാധിക്കുന്ന ഏറ്റവും നിർണ്ണായകമായ ഒരു പ്രഖ്യാപനം ബജറ്റിൽ ഒളിപ്പിച്ചുവെക്കപ്പെട്ടത്. ഇന്ത്യൻ നിർമ്മിത വിദേശ മദ്യത്തിൽ വീര്യം കുറഞ്ഞ മദ്യത്തിന് പ്രത്യേക നികുതി സ്ലാബ് ഏർപ്പെടുത്തുക എന്നതായിരുന്നു അത്. നിലവിൽ മദ്യത്തിന്റെ വീര്യം എത്രയായാലും 251 ശതമാനം എന്ന ഭീമമായ നികുതിയാണ് സംസ്ഥാനത്ത് ഈടാക്കിവരുന്നത്. ഉയർന്ന നികുതിയിലൂടെ മദ്യോപയോഗം നിരുത്സാഹപ്പെടുത്തുക എന്നതായിരുന്നു ചരിത്രപരമായി കേരളം സ്വീകരിച്ചിരുന്ന നയം. എന്നാൽ പുതിയ പ്രഖ്യാപനത്തോടെ ഈ നയത്തിൽ ഗണ്യമായ മാറ്റം സംഭവിച്ചു.
പുതിയ നികുതി ഘടന താഴെ പറയുന്ന വിധത്തിലാണ് ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്:
|
മദ്യത്തിന്റെ
വിഭാഗം (Alcohol by Volume - ABV) |
പുതിയ
വിൽപ്പന നികുതി |
പഴയ
നികുതി (പൊതുവായത്) |
വ്യത്യാസം |
|
0.5%
മുതൽ 10% വരെ |
120% |
251% |
-131% |
|
10%
മുതൽ 20% വരെ |
175% |
251% |
-76% |
|
20%-ന്
മുകളിൽ (സാധാരണ IMFL) |
251%
(മാറ്റമില്ല) |
251% |
മാറ്റമില്ല |
ഈ കണക്കുകൾ കേവലം നികുതിയുടെ ശതമാനങ്ങളല്ല; അവ ഒരു ജനതയെ മദ്യത്തിലേക്ക് ആകർഷിക്കാനുള്ള വിപണിയുടെ ചൂണ്ടക്കൊളുത്തുകളാണ്. എക്സൈസ് മന്ത്രി എം. ലിജു ഈ നടപടിയെ ന്യായീകരിക്കുന്നത്, ഇത് നയപരമായ തീരുമാനമല്ലെന്നും കേവലം നികുതി സംബന്ധിയായ വ്യക്തത വരുത്തൽ മാത്രമാണെന്നുമാണ്. അബ്കാരി നയം സഭയിൽ ചർച്ച ചെയ്ത ശേഷം മാത്രമേ ഇത് സംബന്ധിച്ച അന്തിമ തീരുമാനമെടുക്കൂ എന്നും അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കുന്നു. വിനോദസഞ്ചാര മേഖലയുടെ വികസനം, യുവാക്കൾക്കിടയിലെ ഉപഭോഗ താൽപ്പര്യങ്ങൾ എന്നിവയാണ് ഇത്തരം മദ്യങ്ങളുടെ വിപണനത്തിന് അനുകൂലികൾ നൽകുന്ന ന്യായീകരണം.
എന്നാൽ, ഇതിന് പിന്നിൽ ഒളിപ്പിച്ചുവെക്കപ്പെടുന്ന ഒരു മനഃശാസ്ത്രമുണ്ട്. ഒരാളെ കൊല്ലണമെങ്കിൽ ഒന്നിച്ച് വിഷം കൊടുക്കേണ്ടതില്ല, മറിച്ച് കൃത്യമായ അളവിൽ അല്പാല്പമായി വിഷം നൽകിയാൽ മതിയാകും. വീര്യം കുറഞ്ഞ മദ്യം അഥവാ 'റെഡി-ടു-ഡ്രിങ്ക്' പാനീയങ്ങൾ ഇത്തരത്തിലുള്ള കൃത്യമായ അളവിലുള്ള വിഷമാണ്. ഇത് പെട്ടെന്ന് ആരെയും കൊല്ലില്ല, മറിച്ച് സമൂഹത്തെ പതുക്കെ മരവിപ്പിക്കുന്നു. കൂൾ ഡ്രിങ്ക്സ് പോലെ ഉപയോഗിക്കാവുന്ന ഇത്തരം പാനീയങ്ങൾ യുവാക്കളെ വളരെ എളുപ്പത്തിൽ മദ്യപാനത്തിന്റെ ആസക്തിയിലേക്ക് നയിക്കാനുള്ള ഒരു പാലമായി വർത്തിക്കും എന്നത് കേവലമൊരു ആരോപണമല്ല, മറിച്ച് ശാസ്ത്രീയമായ യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. വിലക്കുറവിലൂടെ ഈ പാനീയങ്ങൾ വിപണിയിൽ സുലഭമാകുമ്പോൾ, അത് ഉപഭോഗത്തിൽ വൻ വർദ്ധനവ് സൃഷ്ടിക്കുമെന്നും യുവാക്കളെ മദ്യാസക്തിയിലേക്ക് തള്ളിവിടുമെന്നും വിമർശകർ ന്യായമായും ഭയപ്പെടുന്നു.
ഓർമ്മകളുടെ രാഷ്ട്രീയം: മുന്നണികളുടെ ഇരട്ടത്താപ്പുകൾ
കേരളത്തിലെ മദ്യനയ വിവാദങ്ങൾ എക്കാലത്തും രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളുടെ ആശയപരമായ കാപട്യങ്ങളെ തുറന്നുകാട്ടുന്നതാണ്. ഇന്നത്തെ പ്രതിപക്ഷമായ എൽഡിഎഫ് ഈ നയത്തെ കടുത്ത ഭാഷയിൽ വിമർശിച്ചുകൊണ്ട് രംഗത്തുവന്നിട്ടുണ്ട്. മുൻ ധനമന്ത്രി കെ.എൻ. ബാലഗോപാൽ, മുൻ എക്സൈസ് മന്ത്രി എം.ബി. രാജേഷ്, പ്രതിപക്ഷ നേതാവ് പിണറായി വിജയൻ, സിപിഐ(എം) സംസ്ഥാന സെക്രട്ടറി എം.വി. ഗോവിന്ദൻ തുടങ്ങിയവർ ഈ നികുതിയിളവിനെ കോർപ്പറേറ്റുകൾക്ക് വേണ്ടിയുള്ള കീഴടങ്ങലായിട്ടാണ് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്. സംസ്ഥാനത്തിന് പ്രതിവർഷം 600 കോടി രൂപയുടെ വരുമാന നഷ്ടമുണ്ടാകുമെന്നും, ഒരു പ്രത്യേക കർണാടക മദ്യലോബിയെ സഹായിക്കാനാണ് ഈ നയമെന്നും എം.ബി. രാജേഷ് ആരോപിക്കുന്നു. നികുതി കുറയ്ക്കുന്നത് മദ്യലഭ്യത കൂട്ടുമെന്നും അത് യുവതലമുറയെ വഴിതെറ്റിക്കുമെന്നും പിണറായി വിജയനും മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു.
എന്നാൽ ചരിത്രത്തിന്റെ ഓർമ്മകൾക്ക് അത്ര പെട്ടെന്ന് മങ്ങലേൽക്കില്ല. എം. ലിജു കൃത്യമായി ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത് പോലെ, 2022-23 കാലഘട്ടത്തിൽ അധികാരത്തിലിരുന്ന മുൻ എൽഡിഎഫ് സർക്കാരാണ് അബ്കാരി നിയമത്തിൽ ഭേദഗതി വരുത്തി 0.5% മുതൽ 20% വരെ ആൽക്കഹോൾ അടങ്ങിയ വീര്യം കുറഞ്ഞ മദ്യത്തിന് പ്രത്യേക വിഭാഗം സൃഷ്ടിച്ചത്. തങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്ന നയത്തെയാണ് ഇപ്പോൾ എൽഡിഎഫ് നേതാക്കൾ വിമർശിക്കുന്നത് എന്ന വിരോധാഭാസമാണ് ഇവിടെ നിലനിൽക്കുന്നത്.
ഈ ആരോപണത്തിന് ഇടതുപക്ഷത്തിന്റെ മറുപടി ശ്രദ്ധേയമാണ്. കർഷകരെ സഹായിക്കുന്നതിനായി ചക്ക, കശുവണ്ടി, വാഴപ്പഴം തുടങ്ങിയ കാർഷികോൽപ്പന്നങ്ങളിൽ നിന്ന് നിർമ്മിക്കുന്ന 'ഹോർട്ടി വൈനിന്' വേണ്ടിയാണ് തങ്ങൾ ആ നയം കൊണ്ടുവന്നത് എന്നും, അല്ലാതെ കോർപ്പറേറ്റുകളുടെ സ്പിരിറ്റ് അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള മദ്യത്തിന് വേണ്ടിയായിരുന്നില്ല എന്നുമാണ് അവരുടെ വാദം. ഹോർട്ടി വൈനിന് 86% നികുതി നിശ്ചയിച്ചപ്പോൾ, സ്പിരിറ്റിൽ നിന്നുണ്ടാക്കുന്ന വീര്യം കുറഞ്ഞ മദ്യത്തിന് അന്നത്തെ സർക്കാർ 251% നികുതി തന്നെ നിലനിർത്തിയിരുന്നു എന്നും, മദ്യോപയോഗം വർദ്ധിക്കാതിരിക്കാനാണ് അന്ന് പ്രത്യേക നികുതി സ്ലാബ് കൊണ്ടുവരാതിരുന്നതെന്നും അവർ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
ഈ വാദപ്രതിവാദങ്ങൾ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിച്ചാൽ മനസ്സിലാകുന്നത്, അധികാരവും പ്രതിപക്ഷവും തമ്മിലുള്ള ഈ പോരാട്ടം കേവലം സാങ്കേതികത്വങ്ങളിൽ മാത്രമാണ് ഒതുങ്ങുന്നത് എന്നാണ്. മുതലാളിത്തം മനുഷ്യന്റെ ദുഃഖങ്ങളെപ്പോലും വിപണനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ, ഇവിടെ രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ ജനങ്ങളുടെ ലഹരിയെ വിപണനം ചെയ്യുകയാണ്. ചക്കയിൽ നിന്നോ കശുവണ്ടിയിൽ നിന്നോ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന ലഹരി 'കർഷക സ്നേഹത്തിന്റെ' ലേബലിൽ വിറ്റഴിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതിന് വിപ്ലവത്തിന്റെ നിറം കൈവരുന്നു എന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നത് മൗഢ്യമാണ്. ലഹരിയുടെ ഉറവിടം ഏതായാലും അത് മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെയാണ് ലക്ഷ്യം വെക്കുന്നത്. രണ്ട് മുന്നണികളും അടിസ്ഥാനപരമായി മദ്യത്തെ ഒരു വലിയ വരുമാന സ്രോതസ്സായി കാണുന്നു എന്ന സത്യം ഇവിടെ മൂടിവെക്കപ്പെടുന്നു. ജനങ്ങളുടെ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം നൽകുന്നതിന് പകരം അവരെ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ ശേഷിയില്ലാത്തവരായി മാറ്റുക എന്നതാണ് വിപണി ഭരിക്കുന്ന ഭരണകൂടങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാന ലക്ഷ്യം.
തൂഫാൻ എന്ന മിഥ്യയും മദ്യമെന്ന യാഥാർത്ഥ്യവും
ഫാഷിസം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഉപോൽപ്പന്നമാണെന്ന് ചരിത്രത്തെ നിരന്തരമായി കടഞ്ഞുകൊണ്ട് സമർത്ഥിക്കാനാകും. അതുപോലെ തന്നെ, ഭരണകൂടം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഭയവും ലഹരിയും ഒരേ നാണയത്തിന്റെ രണ്ടു വശങ്ങളാണ്. ഒരു വശത്ത് പുതിയ ബജറ്റിലൂടെ മദ്യത്തിന്റെ നികുതി കുറയ്ക്കുമ്പോൾ, മറുവശത്ത് ആഭ്യന്തര മന്ത്രി രമേശ് ചെന്നിത്തലയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ 'ഓപ്പറേഷൻ തൂഫാൻ' എന്ന പേരിൽ വമ്പിച്ച മയക്കുമരുന്ന് വിരുദ്ധ വേട്ട കേരളത്തിൽ അരങ്ങേറുകയാണ്.
വി ഡി സതീശൻ സർക്കാർ ആരംഭിച്ച ഓപ്പറേഷൻ തൂഫാൻലഹരിയുടെ സമഗ്രമായ അടിച്ചമർത്തൽ നടപടിയായാണ് വിഭാവനം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ഇന്റലിജൻസ് ബ്യൂറോ, നാർക്കോട്ടിക്സ് കൺട്രോൾ ബ്യൂറോ, കസ്റ്റംസ്, കോസ്റ്റ് ഗാർഡ് തുടങ്ങിയ കേന്ദ്ര ഏജൻസികളെക്കൂടി പങ്കെടുപ്പിച്ചുകൊണ്ട് നടക്കുന്ന ഈ വേട്ട ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഇച്ഛാശക്തിയുടെ പ്രതീകമായി തോന്നാം. മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളിലായാണ് ഈ പദ്ധതി നടപ്പിലാക്കുന്നത്: പോലീസിന്റെ നേരിട്ടുള്ള നടപടികളായ 'തൂഫാൻ സ്ട്രൈക്സ്', വിദ്യാർത്ഥികളെയും സമൂഹത്തെയും അണിനിരത്തിയുള്ള ബോധവൽക്കരണമായ 'തൂഫാൻ വാരിയേഴ്സ്', മയക്കുമരുന്നിന് അടിമപ്പെട്ടവരെ ജീവിതത്തിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരാനുള്ള 'തൂഫാൻ കെയർ'. രണ്ടാഴ്ചയ്ക്കുള്ളിൽ തന്നെ 2,575 കേസുകൾ രജിസ്റ്റർ ചെയ്യുകയും 2,778 പേരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. പത്തുകോടിയിലധികം രൂപയുടെ എം.ഡി.എം.എ (1.589 കി.ഗ്രാം), കഞ്ചാവ് (146.45 കി.ഗ്രാം), ഹാഷിഷ് ഓയിൽ, ബ്രൗൺ ഷുഗർ, എൽ.എസ്.ഡി സ്റ്റാമ്പുകൾ എന്നിവ പിടികൂടുകയും ചെയ്തു. ഈ പോരാട്ടത്തിൽ പങ്കുചേരാൻ നടൻ മോഹൻലാലിനെപ്പോലുള്ളവരെ 'തൂഫാൻ വാരിയർ' ആയി സർക്കാർ നിയമിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.
എന്നാൽ ബിജെപി നേതാവ് എം.ടി. രമേശ് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ യാഥാർത്ഥ്യമുണ്ട്. ഒരു വശത്ത് മയക്കുമരുന്നിനെതിരെ കുരിശുയുദ്ധം പ്രഖ്യാപിക്കുകയും, മറുവശത്ത് വിദ്യാലയങ്ങളിലെയും കലാലയങ്ങളിലെയും വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് എളുപ്പത്തിൽ പ്രാപ്യമാകുന്ന രീതിയിൽ വീര്യം കുറഞ്ഞ മദ്യം വിപണിയിൽ ഇറക്കാൻ നികുതിയിളവിലൂടെ പരവതാനി വിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ഭയാനകമായ ഒരു വിരോധാഭാസമാണെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിക്കുന്നു. ഇതിന് പിന്നിലെ അഴിമതിയെക്കുറിച്ച് അന്വേഷണം വേണമെന്നും അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെടുന്നു.
ഭരണകൂടം ഇവിടെ അരവും കത്തിയും പോലെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അത് മയക്കുമരുന്ന് എന്ന അനിയന്ത്രിതമായ സ്വകാര്യ വിപണിയെ വെട്ടിമാറ്റാൻ തൂഫാൻ എന്ന കത്തിയുപയോഗിക്കുമ്പോൾ തന്നെ, യുവതലമുറയെ തങ്ങളുടെ വരുമാന സ്രോതസ്സായ മദ്യവിപണിയിലേക്ക് ആകർഷിക്കാൻ വീര്യം കുറഞ്ഞ മദ്യം എന്ന അരമുപയോഗിച്ച് ബോധത്തെ മിനുക്കിയെടുക്കുന്നു. സർക്കാരിന്റെ ഈ ഇരട്ടത്താപ്പിനെ പ്രതിരോധിക്കുവാൻ രമേശ് ചെന്നിത്തല ശ്രമിക്കുന്നത്, യുഡിഎഫ് അധികാരത്തിൽ വന്നതിന് ശേഷം പുതിയ ബാറുകൾക്ക് അനുമതി നൽകിയിട്ടില്ലെന്നും, മദ്യലഭ്യത പടിപടിയായി കുറയ്ക്കുക എന്നതാണ് സർക്കാരിന്റെ നയമെന്നും പറഞ്ഞുകൊണ്ടാണ്. എന്നാൽ റെഡി-ടു-ഡ്രിങ്ക് പാനീയങ്ങളുടെ കടന്നുവരവ് ഈ അവകാശവാദത്തെ റദ്ദാക്കുന്നു.
മതം, ഭരണകൂടം, പ്രതിരോധം: അരവും കത്തിയും
ഈ നാടകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വൈരുദ്ധ്യം സാംസ്കാരിക-മത നേതാക്കളുടെ പങ്കാണ്. അധികാരവും മതവും തമ്മിലുള്ള ബാന്ധവം ചരിത്രത്തിൽ എക്കാലത്തും ജനങ്ങളെ ചൂഷണം ചെയ്യാൻ വേണ്ടിയുള്ളതായിരുന്നു. ഹോം മന്ത്രി രമേശ് ചെന്നിത്തല, സമസ്ത കേരള ജംഇയ്യത്തുൽ ഉലമ സംസ്ഥാന പ്രസിഡന്റ് സയ്യിദ് മുഹമ്മദ് ജിഫ്രി മുത്തുക്കോയ തങ്ങൾ, താമരശ്ശേരി രൂപതാ ബിഷപ്പ് മാർ റെമിജിയോസ് ഇഞ്ചനാനിയിൽ തുടങ്ങിയ പ്രമുഖ മതനേതാക്കളെ കണ്ട് അവരെ 'തൂഫാൻ വാരിയേഴ്സ്' ആയി പ്രഖ്യാപിക്കുകയും അവരെ സർക്കാരിന്റെ ലഹരി വിരുദ്ധ പോരാട്ടത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കുകയും ചെയ്തു.
എന്നാൽ ഈ കൂട്ടുകെട്ടിനുള്ളിലെ വൈരുദ്ധ്യം വളരെ വേഗം പുറത്തുവന്നു. ഇതേ താമരശ്ശേരി ബിഷപ്പ് മാർ റെമിജിയോസ് ഇഞ്ചനാനിയിൽ വീര്യം കുറഞ്ഞ മദ്യനയത്തിനെതിരെ ശക്തമായി പ്രതികരിക്കുകയും ഈ നയം സമൂഹത്തിന് തെറ്റായ സന്ദേശം നൽകുന്നുവെന്ന് സർക്കാരിനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആ പ്രഖ്യാപനം പിൻവലിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു. മയക്കുമരുന്നിനെതിരെ പടവാളേന്താൻ മതനേതൃത്വത്തെ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഭരണകൂടം, പക്ഷേ അവർ മദ്യനയത്തിനെതിരെ ശബ്ദമുയർത്തുമ്പോൾ അതിനെ മുഖവിലക്കെടുക്കാൻ തയ്യാറാകുന്നില്ല. മതനേതൃത്വങ്ങളെ ഭരണകൂടം തങ്ങളുടെ പദ്ധതികളുടെ പബ്ലിക് റിലേഷൻസ് ഏജന്റുമാരായി മാത്രം ഉപയോഗിക്കുന്ന കാപട്യമാണ് ഇവിടെ അനാവരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്. സിഗ്മണ്ട് ഫ്രോയിഡിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ മതം ഒരു ആശ്വാസമാണ്; എന്നാൽ ഇവിടെ മതം ഭരണകൂടത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക താല്പര്യങ്ങളെ സാധൂകരിക്കാനുള്ള ഒരു ഉപകരണം മാത്രമായി അധഃപതിക്കുന്നു.
അക്കങ്ങളിലെ അന്യവൽക്കരണം: ഉപഭോഗത്തിന്റെ സാമൂഹിക മനഃശാസ്ത്രം
മനുഷ്യൻ എന്തിനാണ് ലഹരി തേടുന്നത്? അത് കേവലം ഒരു ശാരീരിക ആവശ്യമല്ല. ആധുനിക നാഗരികത സൃഷ്ടിക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ ഏകാന്തതയും, ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥശൂന്യതയും, അന്യവൽക്കരണവുമാണ് അവനെ ലഹരിയിലേക്കുള്ള പാതയിലേക്ക് നയിക്കുന്നത്. വിപണി ഈ ഏകാന്തതയെ കൃത്യമായി ഒരു ഉൽപ്പന്നമാക്കി മാറ്റുന്നു. നാഷണൽ ഫാമിലി ഹെൽത്ത് സർവേയുടെ കണക്കുകൾ പരിശോധിച്ചാൽ ഈ സാമൂഹിക ദുരന്തത്തിന്റെ ആഴം മനസ്സിലാകും.
NFHS-5 (2019-2021), NFHS-6 (2023-2024) ഡാറ്റകൾ പ്രകാരം ഇന്ത്യയിലെയും കേരളത്തിലെയും മദ്യ ഉപയോഗത്തിന്റെ താരതമ്യം താഴെ പറയുന്നതാണ്:
|
സംസ്ഥാനം
/ രാജ്യം |
NFHS-5
പ്രകാരം മദ്യപിക്കുന്ന പുരുഷന്മാർ |
NFHS-6
പ്രകാരം മദ്യപിക്കുന്ന പുരുഷന്മാർ |
വർദ്ധനവ്
/ കുറവ് |
NFHS-6
പ്രകാരം മദ്യപിക്കുന്ന സ്ത്രീകൾ |
|
കേരളം |
19.9% |
22.7% |
+2.8% |
0.3% |
|
അഖിലേന്ത്യ
ശരാശരി |
18.7% |
18.9% |
+0.2% |
1.1% |
|
തെലങ്കാന |
43.4% |
43.9% |
+0.5% |
7.1% |
|
ആന്ധ്രാപ്രദേശ് |
23.3% |
23.3% |
0% |
0.6% |
|
തമിഴ്നാട് |
25.4% |
23.5% |
-1.9% |
0.3% |
|
കർണാടക |
16.5% |
15.6% |
-0.9% |
0.5% |
|
ഗോവ |
36.8% |
22.4% |
-14.4% |
2.1% |
|
ഉത്തർപ്രദേശ് |
14.5% |
18.7% |
+4.2% |
ലഭ്യമല്ല |
ഈ കണക്കുകൾ കേവലം ഉണങ്ങിയ അക്കങ്ങളല്ല; അവ മനുഷ്യന്റെ കണ്ണീരിന്റെയും തകരുന്ന കുടുംബങ്ങളുടെയും ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ പ്രതിരൂപങ്ങളാണ്. ഒരു കാലത്ത് കേരളത്തിൽ മദ്യപിക്കുന്നവരുടെ എണ്ണം താഴോട്ട് വന്നിരുന്നു. NFHS-4 (2015-16) ൽ 37% ആയിരുന്ന പുരുഷ ഉപഭോഗം NFHS-5 ൽ 19.9% ആയി ചുരുങ്ങിയിരുന്നു. അത് വലിയൊരു നേട്ടമായി കൊട്ടിഘോഷിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ, ഏറ്റവും പുതിയ NFHS-6 കണക്കുകൾ പ്രകാരം കേരളം അഖിലേന്ത്യ ശരാശരിയെ (18.9%) മറികടന്ന് 22.7 ശതമാനത്തിൽ എത്തിനിൽക്കുന്നു. ദേശീയ തലത്തിൽ വെറും 0.2 ശതമാനത്തിന്റെ വർദ്ധനവ് ഉണ്ടായപ്പോൾ കേരളത്തിൽ അത് 2.8 ശതമാനമാണ്.
ഗോവയെപ്പോലുള്ള ടൂറിസം അധിഷ്ഠിത സംസ്ഥാനങ്ങൾ 36.8 ശതമാനത്തിൽ നിന്ന് 22.4 ശതമാനത്തിലേക്ക് തങ്ങളുടെ മദ്യോപയോഗം കുറച്ചുകൊണ്ടുവരുമ്പോഴാണ്, ടൂറിസത്തിന്റെ പേര് പറഞ്ഞ് കേരളം മദ്യലഭ്യത കൂട്ടാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് എന്ന വൈരുദ്ധ്യം നാം കാണേണ്ടതുണ്ട്. സ്ത്രീകളുടെ മദ്യോപയോഗത്തിൽ കേരളം ദേശീയ ശരാശരിയേക്കാൾ വളരെ താഴെയാണ് (0.3%) എന്നത് മാത്രമാണ് ഒരു ആശ്വാസം. ബിഹാർ, ഗുജറാത്ത് തുടങ്ങിയ പൂർണ്ണ മദ്യനിരോധനം നിലവിലുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ പോലും യഥാക്രമം 16.5%, 5.2% പുരുഷന്മാർ മദ്യം ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ട് എന്ന് സർവേ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് നിരോധനം പൂർണ്ണമായ പരിഹാരമല്ല എന്നാണ്. എന്നാൽ ലഭ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നത് എരിതീയിൽ എണ്ണയൊഴിക്കുന്നതിന് തുല്യമാണ്. ഈ 22.7 ശതമാനം പുരുഷന്മാർ കേവലം വ്യക്തികളല്ല; അവർ തകരുന്ന കുടുംബബന്ധങ്ങളുടെയും, ഗാർഹിക പീഡനങ്ങളുടെയും, വർദ്ധിക്കുന്ന ആരോഗ്യചെലവുകളുടെയും, റോഡപകടങ്ങളുടെയും പ്രതിനിധികൾ കൂടിയാണ്.
വ്യാമോഹങ്ങളുടെ വിൽപന: റെഡി-ടു-ഡ്രിങ്ക് എന്ന സാംസ്കാരിക ദുരന്തം
ഇത്തരമൊരു ഭയാനകമായ സാഹചര്യത്തിലാണ്, 'ടൂറിസം വികസനം', 'വ്യവസായ സൗഹൃദം' തുടങ്ങിയ മനോഹരമായ പദപ്രയോഗങ്ങളുടെ മറവിൽ വീര്യം കുറഞ്ഞ മദ്യത്തിന് സർക്കാർ വഴിയൊരുക്കുന്നത്. ടൂറിസ്റ്റുകൾക്ക് കൂൾ ഡ്രിങ്ക്സ് പോലെയുള്ള ലഘു പാനീയങ്ങൾ നൽകാനാണ് ഈ നയം എന്ന് വാദിക്കുന്നവർ, ഈ പാനീയങ്ങൾ കേരളത്തിലെ കൗമാരക്കാരുടെ കൈകളിലേക്കാണ് ഏറ്റവും വേഗം എത്തിച്ചേരുക എന്ന യാഥാർത്ഥ്യം ബോധപൂർവ്വം മറച്ചുപിടിക്കുന്നു.
ഉദാരവൽക്കരണവും നവമുതലാളിത്തവും ലക്ഷ്യം വെക്കുന്നത് എക്കാലത്തും ഈ യുവതലമുറയെയാണ്. കാരണം അവർക്ക് ചരിത്രബോധം കുറവായിരിക്കും, എന്നാൽ ഉപഭോഗതൃഷ്ണ കൂടുതലുമായിരിക്കും. സ്വന്തം പ്രശ്നങ്ങളെയും സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങളെയും കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ ശേഷിയില്ലാത്ത, എപ്പോഴും ഒരുതരം കൃത്രിമമായ ആനന്ദത്തിൽ (Euphoria) അഭിരമിക്കുന്ന ഒരു തലമുറയെ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നത് മുതലാളിത്ത വിപണിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ആവശ്യമാണ്. ബക്കാർഡി ബ്രീസർ (Bacardi Breezer) പോലുള്ള പാനീയങ്ങൾ ഒരു സാംസ്കാരിക ചിഹ്നമായി (Status symbol) കൗമാരക്കാർക്കിടയിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് മദ്യമല്ല, മറിച്ച് ഒരുതരം ലഘുപാനീയമാണെന്ന മിഥ്യാബോധം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ മിഥ്യാബോധമാണ് മദ്യാസക്തിയിലേക്കുള്ള ആദ്യത്തെ പടി. അതിന് ഭരണകൂടം തന്നെ നികുതിയിളവുകൾ നൽകി സ്പോൺസർ ചെയ്യുന്നു എന്നത് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ വലിയൊരു ദുരന്തമാണ്. വിപ്ലവത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കേണ്ട യുവതലമുറ മയക്കത്തിൽ അഭിരമിക്കുമ്പോൾ ആർക്കാണ് ലാഭം? തീർച്ചയായും ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്ത ഭരണകൂടങ്ങൾക്ക് തന്നെ.
പുരോഗമന രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ആത്മപരിശോധനയും ഭാവിയിലേക്കുള്ള വഴികളും
കക്ഷിരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമില്ലാത്ത ആരോപണ പ്രത്യാരോപണങ്ങൾക്കപ്പുറം കേരളം ഗൗരവമായി ചിന്തിക്കേണ്ട ചില അടിസ്ഥാന വിഷയങ്ങളുണ്ട്. ലഹരിയെ ഒരു വെറും വരുമാനമാർഗ്ഗമായി കാണുന്ന ഭരണകൂട നയങ്ങൾക്ക് അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു പൊളിച്ചെഴുത്ത് ആവശ്യമാണ്. മദ്യം പൂർണ്ണമായി നിരോധിക്കുക എന്ന കേവല ആദർശവാദമല്ല ഇവിടെ വേണ്ടത്. ഗുജറാത്തിലെയും ബിഹാറിലെയും കണക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് പോലെ പൂർണ്ണ മദ്യനിരോധനം പ്രായോഗികവുമല്ല. എന്നാൽ, നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഒഴിവാക്കി മദ്യത്തെ ഒരു വിപണി ഉൽപ്പന്നം മാത്രമായി കണ്ട് വിലകുറച്ച് പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതും അത്യന്തം അപകടകരമാണ്.
വീര്യം കുറഞ്ഞ മദ്യത്തിന്റെ പേരിൽ വലിയ കോർപ്പറേറ്റുകൾക്ക് കേരളത്തിലേക്ക് കടന്നുവരാൻ അവസരം ഒരുക്കുന്നത് സാമ്പത്തികമായി സർക്കാരിന്റെ ഖജനാവ് നിറച്ചേക്കാം. അത് വഴി കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി പോലെയുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് പണം നൽകാനും സർക്കാരിന് കഴിഞ്ഞേക്കാം. എന്നാൽ സാമൂഹികമായി അത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ആഘാതം കണക്കുകൂട്ടലുകൾക്കപ്പുറമായിരിക്കും. കാർഷിക മേഖലയെ സഹായിക്കാൻ എന്ന പേരിൽ ആരംഭിക്കുന്ന പല നയങ്ങളും ആത്യന്തികമായി വൻകിട മുതലാളിമാർക്കാണ് ഗുണം ചെയ്യുന്നത് എന്ന ചരിത്രപരമായ പാഠം നാം മറക്കരുത്. ഒരു കർഷകനും സ്വന്തം വീട്ടുമുറ്റത്തെ ചക്ക വാറ്റി മദ്യം വിറ്റ് കോടീശ്വരനാകാൻ പോകുന്നില്ല; മറിച്ച്, കർഷകന്റെ പേര് പറഞ്ഞ് വൻകിട കമ്പനികൾ ആ വിപണി കയ്യടക്കുക മാത്രമാണ് സംഭവിക്കുക.
ലഹരിമുക്തമായ ഒരു സമൂഹത്തെ കെട്ടിപ്പടുക്കാൻ ഭരണകൂടം സ്വീകരിക്കേണ്ടത് കാപട്യമില്ലാത്ത നിലപാടുകളാണ്. ഒരു വശത്ത് ഓപ്പറേഷൻ തൂഫാൻ പോലെയുള്ള അടിച്ചമർത്തൽ നടപടികൾ സ്വീകരിക്കുകയും മറുവശത്ത് മദ്യത്തിന് നികുതിയിളവ് നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന ഇരട്ടത്താപ്പ് അവസാനിക്കണം. കർശനമായ ലേബലിംഗ്, വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിശ്ചിത ദൂരപരിധിക്കുള്ളിൽ ഇത്തരം ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ വിൽപ്പന കർശനമായി നിരോധിക്കൽ, യുവജനങ്ങളെ ലക്ഷ്യം വെച്ചുള്ള പരസ്യങ്ങൾ തടയൽ, ശാസ്ത്രീയമായ ഡാറ്റയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള സാമൂഹിക ആരോഗ്യ നയങ്ങൾ എന്നിവ അനിവാര്യമാണ്. ഒപ്പം, സർക്കാരിന്റെ എക്സൈസ് വരുമാനം എന്നത് ജനങ്ങളുടെ കണ്ണീരിന്റെ വിലയാണെന്ന ധാർമിക ബോധം ഭരണാധികാരികൾക്കുണ്ടാകണം. മയക്കുമരുന്ന് മാഫിയകളെ ഒതുക്കുന്നത് സ്വന്തം മദ്യവിപണിക്ക് വഴിയൊരുക്കാനായിരിക്കരുത്, മറിച്ച് യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരോഗ്യകരമായ ഒരു സമൂഹം കെട്ടിപ്പടുക്കാനായിരിക്കണം.
നമ്മുടെ പൊതുമണ്ഡലം ഇന്ന് നേരിടുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിസന്ധി ആശയങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല, മറിച്ച് ആദർശങ്ങളുടെ അപചയമാണ്. വിപ്ലവവും പുരോഗമനവും പറയുന്നവർ എത്ര പെട്ടെന്നാണ് സങ്കുചിത താല്പര്യക്കാരായും കോർപ്പറേറ്റ് ദല്ലാളുകളായും മാറുന്നതെന്ന തിരിച്ചറിവ് നമ്മെ നിരന്തരം അസ്വസ്ഥരാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു കാലത്ത് ദാരിദ്ര്യത്തെക്കുറിച്ചും വർഗ്ഗസമരത്തെക്കുറിച്ചും ചൂഷണത്തെക്കുറിച്ചും സംസാരിച്ചിരുന്ന രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ ഇന്ന് ഉപഭോക്തൃ സംസ്കാരത്തിന്റെ മൊത്തവ്യാപാരികളായി മാറിയിരിക്കുന്നു.
മനുഷ്യൻ സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചും, തന്നെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്ന വ്യവസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചും ബോധവാനാകുന്നത് ഭരണകൂടങ്ങൾക്ക് എന്നും ഭയമുള്ള കാര്യമാണ്. ആ ബോധത്തെ ഇല്ലാതാക്കാൻ മതവും ലഹരിയും എക്കാലത്തും ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഇന്ന് ആധുനിക കേരളത്തിൽ, മതവും ലഹരിയും ഒത്തുചേർന്ന് ഭരണകൂടത്തിന്റെ വിശ്വസ്ത സേവകരായി മാറുന്ന കാഴ്ചയാണ് നാം കാണുന്നത്. വീര്യം കുറഞ്ഞ മദ്യത്തിന്റെ ബജറ്റ് പ്രഖ്യാപനവും, അതിന്മേൽ നടക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ വാചാടോപങ്ങളും, തൂഫാൻ എന്ന പേരിൽ നടക്കുന്ന നാടകീയമായ വേട്ടകളും എല്ലാം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഒന്നാണ്—കേരളം എന്ന വാഗ്ദത്തഭൂമിയിൽ മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പരിഹാരം കാണുന്നതിന് പകരം, അവനെ എങ്ങനെ മയക്കിക്കിടത്താം എന്നതിന്റെ ഗവേഷണങ്ങളാണ് നിരന്തരം നടക്കുന്നത്.
ജനാധിപത്യം അർത്ഥപൂർണ്ണമാകുന്നത് പൗരൻ അവന്റെ ചുറ്റുപാടുകളെക്കുറിച്ച് തികഞ്ഞ ബോധവാനായിരിക്കുമ്പോഴാണ്. ആ ബോധത്തെ മരവിപ്പിക്കാൻ ഭരണകൂടം തന്നെ ലഹരിയുടെ പുതിയ രൂപങ്ങളുമായി വരുമ്പോൾ, അതിനെതിരെ വിട്ടുവീഴ്ചയില്ലാത്ത ജാഗ്രത പുലർത്തുക എന്നത് മാത്രമാണ് ആധുനിക പുരോഗമന സമൂഹത്തിന്റെ കടമ. അധികാരത്തിന്റെ ഭാഷ എപ്പോഴും വിപണിയുടേതും സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രത്തിന്റേതുമായിരിക്കും, എന്നാൽ ജനങ്ങളുടെ ഭാഷ എക്കാലത്തും മാനവികതയുടേതായിരിക്കണം. അവിടെ വിപണിയുടെ ഗണിതങ്ങൾക്കപ്പുറം, തകരുന്ന മനുഷ്യജീവിതങ്ങളുടെ വില മനസ്സിലാക്കുന്ന ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയ സാംസ്കാരിക മുന്നേറ്റം ഉയർന്നുവരേണ്ടതുണ്ട്. കാരുണ്യത്തിന്റെ ലോകം കെട്ടിപ്പടുക്കേണ്ടത് ലഹരിയുടെ മരവിപ്പിലൂടെയല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ ഉണർവ്വിലൂടെയാണ്. അത് തിരിച്ചറിയാൻ വൈകുന്ന ഓരോ നിമിഷവും നാം വിൽക്കുന്നത് വരുംതലമുറയുടെ ഭാവിയെയാണ്. വിപണിയുടെ ഈ കുതന്ത്രങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും അതിനെതിരെ സർഗ്ഗാത്മകമായി പ്രതിരോധിക്കാനും കഴിയുമ്പോൾ മാത്രമേ നാം സ്വപ്നം കാണുന്ന യഥാർത്ഥ വിമോചനം സാധ്യമാകൂ.
Comments ()